Eibar (Gipuzkoa)

Juan San Martin euskaltzalea

Oraindik ezin da online kontsultatu pasarte hau. Behar baduzu, jarri gurekin harremanetan edo etorri gure biltegira.

Euskaltzaletasuna; euskara. 20 urterekin, injustiziaren aurrean euskaltzaletu egin zen. Euskaraz erraztasun gehiago idazteko; poesia, ipuinak sortzeko... Idazteko erabili dituen gaitzizenak: `Otsalar´, `Auñamendi´, `Egigurendarra´, etab. 1960. hamarkadan, zentsura nagusi zen. Poesiagintzan gai berriak jorratzen hasi ziren, ordura arteko gaiekin apurketa bat egin nahian. Bide berriak zabaltzea nahi: Aresti, Joxe Azurmendi, Mikel Lasa, Juan Mari Lekuona... 1957an Euskaltzaindian urgazle eta 1964 inguruan euskaltzain oso izendatu zuten.

Jatorrizko proiektua

Grabazio honen materiala ondorengo proiektuaren baitan jaso eta landu zen. Bertan aurkituko duzu jatorrizko materiala eta informazioa: Eibarko udalaren materiala - Eibartarren Ahotan - Egoibarra

Transkripzioa

– Lehen ere aipatu dugu: 20 urte zenituela euskaltzaletu. Hain zuzen ere, injustiziaren aurrean eta, baita ere, Suitzako historia irakurriz.
– Hori da. Orduan begixak zabaldu estazen Suizako konstituziñuak. Harek esaten eban moduan, danak dira Suizakuak, lau hizkuntzak. Orduan ikusi neban “ni be unibersala izateko, Europakua banaiz, Europa neregandik, nere herrittik hasten da eta Europaren kontra dihardut hizkuntzia baztertzen badot. Beraz hizkuntza neuria hartu bihar dot. Eta erderia bardiñ estimau bihar dot, ze hori da gehixen irakorri dotena, estudixatzeko gehixen balixo izan destana eta nik hori ezin dot despreziau, gazteleria”. Eta nik gazteleria maitte dot, baiña, klaro, hizkuntzia euskera da neria. Eta, gero, beste bat martxan, konturatzen naiz hor lehen –oiñ ez da hainbeste erabiltzen “el genio idiomático”–, lehen esan doten ejenplo hórrekin baliotzen dana: bakotxak badaukaz erabilleriagaittik edo haurtzarotik nundik edan daben, haren zerak betiko gelditzen dira.
– Ez dela berdin ‘madre’ eta ‘ama’.
– Hori. Eta orduan, "genio idiomático" nik hizkuntziana euskeran daukat. Borondatez aldatu leike, Arestik egiñ eban moduan. Posible da. Baiña nik "genio idiomático" horretan ikusten dot neri errezago jatala euskeraz idaztia. Errezago jatan moduan euskeraz jardutzia, erderaz baiño.
– Batez ere sentimentuen eta mundu hori.
– Bai, jakiña! Horregaittik, hain zuzen, nik esaten dot: nik posible dot zeiñ hizkuntza batian, zein bestian idatzi. Ah! Baiña sorketarako, poesia egitteko edo narraziño literarixo egoki bat egitteko, bihar dot nere hizkuntzia, euskeria. Euskeriagan konfianza hobia daukat. Hobeto adieraziko naiz, nahi eta gitxiagok irakorri hori. Bost ajola jata! Hau ajola jata: ze nik badakitt itzulpen ona egitten badau beste batek, nik baiño hobeto ipiñiko dabela erderaz . Neretik be. Eta orduan, sorketarako, nahi poesiagintzarako, nahi ipoiñak edo narratibia idazteko, nahixago dot nere hizkuntzia, euskeria. Gero, beste edozer adierazteko, orduan berdin jata erderaz eginda be. Horregaittik erderaz asko idatzi dot: historia geixak edo arte geixak be bai… Baiña gauza adierazgarrixak; baiña sortzekuak, ez. Nik poesia euskeraz egin dot, ipoiñak eta zerak idatzi dittut euskeraz. Zegaittik? Hor hobeto topatzen dotelako nere adierazpena. Gehixago esango detsut: nik jakin barik, ez dakit zenbatgarrengo tomua dan, baiña ‘Auñamendi’-k badauka hor literatura bost tomo edo –eta ez dakit nun nagon, laugarrenian edo, han agertzen naiz–, nik ikusi nittuanian itzulpenak nere poemenak han egindakuak, han agertzen diranak…! Eta hori narratiban ez ez daukez batzuk, ez dakixelako narratiban zer izenorde erabilli dittudan .
– `Eg(ig)urendarra´ eta `Auñamendi´ eta…
– Eta orduan hórrek hori ez zekixen eta poesiena hartu eben `Otsalar´-ekiñ eta egin dittue itzulpenak. Nik irakorri nittuanian erderaz nere poemak…
– Arrotz?
– Ez, marabillauta geldittu nintzan! Ni ez nintzan gauza hórrek erderaz egitteko! Itzulpenak erakusten desta. Hórrek itzulitta… Eta itzuli zittuan Gazteluk.
– Itzultzaile fina zen gainera Gaztelu.
– Oso itzultzaille fiña. Eta nik, lehelengo-lehelengo ikusi nittuanian, gutun bat egin netsan eskerrak emoten, ze egiñ eban lan bat nik ezta hurretik be ezin neikiana egin. Berak erderia oso ondo erabiltzen eban, euskeria be bai. Neretako idazle eredugarri hórretako bat zan. Eta eskerrak berari hor dagoz poemak.
– Aurki, igual, etorriko dira gehiago!
– Bueno, ba ez dakit. Eskatzen deste hor antologia bat edo neria, zegozer egitteko. Eta biharbada… Baiña oiñ ez daukat denporarik. Geruago, akaso. Eta, baitta be, badaukat gogua berriz poesia egitteko . Beste era batekua egingo neuke. Sasoia ez da alperrik pasatzen eta, denporia pasau eta gero, beste idea batzuk, beste zer batzuk topatzen dittuzu. Oiñ, euskera aldetik, hobeto egingo neuke neuk be lehen baiño.
– Izan ere, esan behar da badela poeta bat: Otsalar. Otsalar, Juan San Martin. Guretzako –eta orain nere adina aipatuko dut–, 50 urteren bueltan gaudenontzako, maixu eta bide erakusle izan zen.
– Bueno! Nik ez dot uste maixu. Nik han gizon haundixak agertzen dittut. Gauza… Biharbada…
– Gaien aldetik eta.
– Geixen aldetik erabiltzen ez ziran gauza batzuk –Euskal poesian edo euskal literaturan–, erabiltzen dittut. Nere kezkak.
– Eta hori zen existentzialismoa batetik.
– Bai.
– Eta gero, han eta hemen, poesiak oso gutxitan ezagutu duen ironia.
– Baitta. Bai hori, zelan zan? “25 urte, pake urte” egiñ eben. “25 años de paz”, frankismuak. Eta guk esaten gendun: “Claro, pa que hurte. Han tenido 25 años para hurtar”. Lapurretekiñ.
–Eta ‘La codorniz-ek’ egin zuena, “paz y ciencia”, “y” txiki hori jarrita irakurtzen zen “paciencia”. “25 años de pazciencia”.
– Eta orduan, hori zala eta, zegozer. Rebelatziarren etara neban. Poema bat egin neban nik ikusten nittuan gauzetan, baiña ironiaz egin neban. Hori. Ironia be bihar da, poesian be. Han gauza bat: nik salatzen dittut nun dagozen… kalte edo diktaduria zerekin balixau dan gehixen eta hórrek salatzen dittut.
– Elizaren prozesioa eta aberatsak?
– Bai, baiña gero beste bat badago han, elixiakiñ eta sartzen naizena. Berakiñ elixiakin be, goikuekin behintzat. Eta ha kendu egiñ esten. Ez neukan nun argitaratu. Ez estan nahi batak argitaratu, bestiak ez, bestiak be ez. Eta hiru edo lau lekutan ibilli nintzan eta azkenian Aitta Onaindiak esan estan: “Bueno, nik argitaratuko dot hori ‘Olerti-n’”. Bueno, bueno, emon netsan. “Baiña hau kendu bihar dogu”. Harek kendu etsan. Beraz, handik eta hamendik zensura bat badauka, baiña bueno.
– Esan nahi dut gai hura eta mugimendu hura eta mugimendu garai hura, 1960aren buelta hura. Nere ustez, euskal poesiak gerra aurrean Lizardik markatu zuen bidea hausteko unea huraxe izan zen. Ez dakit, 1960. urte buelta hura. Zaude zu, `Otsalar´, dago Aresti, dago Joxe Azurmendi, Mikel Lasa. Horiek aipatuko nituzke bapatean. Lehentxoago Gandiagak argitaratu du berea, baina Gandiaga eskola zaharrekoa da, nahiz eta euskeraren aldetik eta tajukeraren aldetik oso modernoa izan, gaitegia eta oraindik zaharrak dira.
– Gero Juan Mari Lekuona.
– Eta gero Mikel Zarate.
– Baitta. Hori izan leike hori. Gehixago esango detsut: antologia bat egin gendun laurona, esan dittuzun lehelengo laurona antologia bat egin gendun. Eta antologia horri ez dakit nor geldittu zan hitzaurria egitteko.
– Oteiza.
– Ah, bai, Oteiza. Iñork ez eban nahi argitaratu. Epilogua egiñ etsan Blas de Oterok. Eta pentsatzen eben epilogo hori galduta eguala eta nik kopixa bat neukan sasoi haretatik. Eta, ez dakitt, Arartekotzan egon nintzanian, emon netsan Marañari eta besteren bati kopixia. Eta oso politta da. Laburra, baiña politta da. Guk nahi gendun orduan golpe bat emon poesiaren, poesia barri baten edo bide barrixak zabaltzeko, beste batzueri bultza egitteko. Baiña ez eskun iñork argitaratu nahi.
– Nere ustez momentu benetan interesgarria da.
– Bilingue egin gendun, nahi euskeraz, nahi erderaz. Edo euskera hutsian etara edo bixetara etara eta ezin gendun. Orduan eguazeneri, liburugintzan zihardueneri, banan-banan jarraittu gentsen eta ez ziran ausartzen. Ez dot uste hain konprometigarrixak ziranik. Gehixago zan gure konpromisua, literaturako ekintza batena, eta hizkuntza berana. Besterik ez zan. Baiña han esaten diran zerek ez dot uste politika kutsu zer bat daukenik. Gero ikusi da lau persona hórrek nun geldittu garan. Bueno, bat hil zan, baiña ez gara izan halako politika konkreto baten lotzekuak. Hori, pasatzen diran gauzak historian.
– Euskararen arloan, 1957an euskaltzain zara. Orduan egiten zaituzte euskaltzain.
– Zelan? Milla bedratzirehun eta?
– Berrogeita hamazazpian.
– Urgazle.
– Urgazle orduan?
– Euskaltzaindian urgazle. Numeroko, nik uste, 1963 edo 64[an], neuk be ez dakit seguru. 1964 izango da numeroko…

Egilea(k): Eukene Lamariano , Oier Narbaiza

Euskal Herriko Ahotsak proiektua babestu nahi?

Ahotsak diruz lagundu nahi baduzu, egin zure dohaintza txikia. Mila esker!

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza Bizkaiko aldundia