Bidasoakoa (Hizkera)

Deskribapena

Bidasoako hizkerak erdialdeko euskararen, euskara nafarraren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkeratzat har daitezke. Hala ere, azkenaldian erdialdeko ezaugarriak tarte handiagoa hartzen ari direla eta gehiago zabaltzen ari direla ematen du.

Mapa

Fonetika

Euskalkiaren ezaugarriak (Erdialdekoa - Gipuzkera)

  1. *j-ren ahoskera beti da <j> tankerakoa (eta ez Mendebal gehieneko <y>): jan, jakin... (eta ez yan, yakin...)
  2. Erdarazko -(c)ión → -(z)io (ziyo) egin da. 
  3. Hitz hasieran z- > tx-: txoro, txuri, txilbor, txintxo...

Azpieuskalkiaren ezaugarriak (Sortaldekoa (G))

  1. Erdal hitz amaieretako -on mantendu da Sortaldeko azpieuskalkian, euskara nafarrean bezala: kamiona. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, ostera, -on>-oi egin da.
  2. Euskara nafarraren bereizgarri diren bokal galtzeen aztarnak (aferesi eta sinkopak) daude eremu honetan: ekarri → karri ; egunetan→ eguntan
  3. i → e eta, batez ere, u → o bilakatzeko joera dago Nafarroako mendebaleko hizkeretan: kanpotik → kanpotek ; gelditu → gelditto ; duzu → dozo.
  4. e- batez hasten diren hitz batzuetan, lehen silabako kontsonantea galdu ondoren, e + bokala → y bilakatzen da Larraungo, Imozko eta Basaburuako hizkera batzuetan: edan → yan ; edozein → yozin.
  5. Instrumentalaren atzizkian -s ebakera nafarra dago erdialdeko euskalki barruko Nafarroako hizkera batzuetan: oiñes, erdas...

Hizkeraren ezaugarriak (Bidasoakoa)

  • Gipuzkoan bezala, indartsua da e → a egiteko joera dardarkari azkarraren aurrean: baserritar → basarritar, eder → ear, eguberriak → eguarriyak, izter → ixtar...
  • Mendebalean eta erdialdean bezala, azentuak bereizten du zenbait hitzen esanahiabasúa 'oihana' / básua 'edalontzia.
  • Erdialdeko eta mendebaleko euskalkietan bezala, erdal -on > -oi egin da Bidasoako hizkera gehienetan, -on mantendu duten formak ere entzuten diren arren: (a)kordiona / akordeoya.

Morfologia

Euskalkiaren ezaugarriak (Erdialdekoa - Gipuzkera)

 Izenaren morfologia

  1. Gipuzkoan barrena -raka (>-aka) atzizkia erabiltzen da norabidea adierazteko, beste alderdi batzuetako -rantz / -rutz edo -ri buruz bezala: honeaka, horreaka, kanpoaka... Ez da edozein hitzekin erabiltzen eta gazteen jardunean indar handiagoa du adinekoenean baino.
  2. Aditz-izenak osatzeko -tzen / -ten besterik ez: pentsatzen, ikusten...

Aditzaren morfologia

  1. *edun aditzaren orainaldiko adizkietan -e- erroa : det, degu, dezu...
  2. Izan aditzaren pluraleko adizkietan -e- erroa: gera, zera, zerate...
  3. Joan aditzaren nijoa, dijoa, dijoaz tankerako adizkiak. 
  4. Nor-Nork saileko aditz laguntzailean -au- → -a- egiten da hizkera askotan: nauk/naun → nak/nan ; nauzu → nazu...
  5. Nor-Nori saileko aditz laguntzailean -ai- → -a- egiten da: zait → zat, zaigu → zau...
  6. -zki- pluralgilea erabiltzen da *edun-en hitanoko adizkietan, ez -it- orokorra: ditut → dizkiat/dizkinat, ditu → dizkik/dizkin... Beterritik Urolalde gehienera eta Goierrira ere zabaldu da joera hau.

Azpieuskalkiaren ezaugarriak (Sortaldekoa (G))

  1. Ablatibo pluraleko eta mugagabeko -ta(r)ik morfema.
  2. Izan-en 3. pertsona singularrean *a + e → e egin da, Ipar Euskal Herrian eta euskara nafarrean bezala: zen. Eta ez Araban, Bizkaian eta Gipuzkoa gehienean egin den *a + e a (zan).
  3. *edun-en orainaldian -u- da erroa, Gipuzkoako sartaldean eta erdigunean ez bezala (hauetan -e-: det): dut. 
  4. Izan-en orainaldian -a- da erroa pluraleko adizkietan, Gipuzkoako sartaldean eta erdigunean ez bezala (hauetan -e-: gea): gara.
  5. Ez dira erabiltzen "joan" aditzaren nijoa, dijoa, dijoaz tankerako adizkiak Sortaldeko hizkera gehienetan: die 'doa', zien 'zihoan (Areson eta Leitzan); nii / naie 'noa' (Goldaratz / Imotz). Salbuespena da Bidasoa ingurua: dijuazte 'doaz', zijuan 'zihoan' (Hondarribia-Irun). 
  6. Adizkien bigarren pertsona singularrean y- ezaugarri nafarra dago eremu honetako hizkera gehienetan: haiz → yaz
  7. Aditz iragankorren hirugarren pertsona pluralean, -te aldaera dago eremu honetako hizkera batzuetan (vs -e): diotet 'diet', sayote 'zaie'... Bigarren pertsona pluralean ere garatu da -te aldaera hori: dusute 'duzue', nasute 'nauzue'...
  8. Nor-nori-nork saileko pluralgilea -it- nafarra da eremu honetako hizkera batzuetan: ttiót 'dizkiot', nittizun 'nizkizun'...
  9. Geroaldian -en (> -in / -an) atzizkia dago erdialdeko euskalki barruko Nafarroako hizkera batzuetan (vs -go): emanen → emaan. Dena dela, joan den asapaldian atzeraka ari da, eta -ko ere sarri entzuten da Nafarroako mendebal osoan.
  10. *edun eta eduki ez dira zeharo nahastu, eta sarri erabiltzen dira *edun-en adizkiak. Mendebaleko euskalkian eta Gipuzkoako eremu zabalean, ostera, eduki da ia erabat erabiltzen dena.
  11. -ki aditz atzizkia erabiltzen da alderdi honetako hizkera batzuetan: ibilki, eoki...
  12. "Ibili" aditzaren trinkoei bukaeran bokal bat eransten zaie zenbait hizkeratan, Nafarroan moduan: naalle 'nabil'.
  13. Nafarroako hizkeretan ohikoa den "heldu + izan" egitura erabiltzen da zenbait hizkeratan.
  14. Nafarroako hizkeretan ohikoa den "ezin+ aditz nagusia+aditz laguntzailea" egitura ere erabiltzen da.
  15. "Partizipioa + a" egiturak erdialdeko beste zenbait hizkeratan baino maiztasun handiagoa du. "Partizpioa + ta" egitura ere erabiltzen da, -nta aldaera neutralizatu gabearekin: eginta / inta 'eginda' ; emanta 'emanda'.
  16. Mendebaleko euskaran eta erdialdekoan bezala, ohikoa da "egin"erabiltzea aurreko aditzaren indargarri gisa: itsutu in tzen gerran.

Hizkeraren ezaugarriak (Bidasoakoa)

  • Inguruko hizkeretan ez bezala, "joan" aditzaren nijoa, dijoa, dijoaz tankerako adizkiak erabiltzen dira Bidasoa aldeko hizkeretan (Gipuzkoa gehienean bezala): dijuazte 'doaz', zijuan 'zihoan' (Hondarribia-Irun).
  • Ablatiboan, -tik atzizkiarekin batera -tikan eta -tikanen pleonastikoa ere erabiltzen dira: Bentatikanen 'Bentatik'.
  • Inguruko hizkeretan ez bezala, adberbioak mugagabean edo partitiboan erabiltzen dira; ez NOR kasu singularrean: justu-justu heldu da (ez justu-justua).
  • Geroaldian -go marka erabiltzen da; ez inguruko zenbait hizkeratan erabiltzen den -en: egingo (ez eginen).
  • Bereziak dira Irungo eta Hondarribiko NORI kasu pluraleko -akeri atzizkia (txoru oyekeri 'zoro horiei'), NOREN pluraleko -aken(Portuarraken Asoziaziyua 'Portuarren Asoziazioa') eta NORENTZAT pluraleko -akentzat (gizonakentzat 'gizonentzat').
  • Lezo eta Irun bitartean, NOR-NORI-NORK saileko adizkien ordez, NOR-NORK sailekoak erabiltzen dira: esan nau (ez esan dit). Gertakari honek indarra hartu du eta NOR-NORI saileko adizkietan ere NOR-NORK edo NOR-NORI-NORK sailetako adizkiak baliatzen dira: gustatu nau (ez gustatu zait); gustatu dio (ez gustatu zaio).
  • Irunen eta Hondarribian ohitura adierazten duen -ketu aditz-atzizkia erabiltzen da: ibiliketu da 'ibili ohi da'; parte hartuketu dute 'parte hartu ohi dute'.

Sintaxia

Euskalkiaren ezaugarriak (Erdialdekoa - Gipuzkera)

  1. Galderetan, intonazioaz gainera, oso indartsua da al partikula erabiltzeko joera: etorriko al haiz?

Azpieuskalkiaren ezaugarriak (Sortaldekoa (G))

  1. Erdialdeko euskalkiko gainontzeko hizkeretan ez bezala, galderetako al partikula ez da hain erabilia.
  2. Mendebalean eta Gipuzkoako sartaldean arrotza den bait- aurrizkia erabiltzen da kausa perpausetan, eta baita erlatibozkoetan ere.
  3. Denbora eta modu perpausetan, -(e)la ez ezik, -(e)larik(an) aldaera ere bada.
  4. Aukeran dira -koz / -kotz, -(e)lakoz / -(e)lakotz aldaerak: galdeek eoten ez giñelakoz.
  5. Adberbioak eta predikatuak absolutibo singularrean erabiltzea ez da arrotza. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, ostera, mugagabean edo partitiboan erabili ohi da: juxto-juxtoa bizeik geldittu zen.
  6. Destinatiboko eta prolatiboko -tako morfema. 
  7. "Uste izan" aditzaren edo "ustez" adizlagunaren osagarria eratzeko -en menderagailua erabil daiteke: estut uste itxiak iñak diren.

Hizkeraren ezaugarriak (Bidasoakoa)

  • Hondarribian izan ezik, galderetako al partikula indartsua da Bidasoa aldeko eremu guztian (Gipuzkoa gehienean bezala): ez al dakizu nun den?

Lexikoa

Euskalkiaren ezaugarriak (Erdialdekoa - Gipuzkera)

Aldaerak: apaiz (ez apez), bezela, bizki 'biki', burni, ebi 'euri', elbi 'euli', eskubi 'eskuin', igo (ez igon, igan), iltze, ipui, irentsi (ez iretsi), labana (ez nabala), osin 'asun', pake 'bake', parre/farra 'barre', sapai 'sabai', tximu 'tximino', txindurri/txingurri 'inurri', udara 'uda'...

Lexikoa: agor 'iraila' (galbidean), aitona eta amona, apreta 'espartina', arkakuso, aurren 'lehenbiziko' adierarekin, babarrun 'indaba', bailara 'ibarra', basur 'ihintza', behatz 'hatz' adierarekin, behinik behin, belaze 'landa', beta 'astia', bukatu, Erromako zubi 'ostadar', eskumuinak (>eskuminak) 'goraintziak', esnatu 'iratzarri', faborez 'mesedez', garagarril 'ekaina' (galbidean), garo 'iratze' adierarekin, hitz egin, hots egin 'deitu', iaio 'trebea', ilbeltz 'urtarrila', iritsi 'heldu', isats 'buztana', iskanbila 'zalaparta', jator 'zintzoa', jela 'izotza', jipoi 'astindua', katagorri 'urtxintxa', kazkabar 'txingor', korrika 'lasterka', laiotz 'ospela', lapurtu 'ostu', legamia 'orantza, altxagarria', mami 'gatzatu, gaztanbera' adierarekin, mikatz 'mingotsa', mingain 'mihia', neskame 'zerbitzaria', peto 'benetakoa', sona 'ospea', triku 'sagarroia', txistu 'tu' adierarekin, txukun 'apaina, egokia', ukuilu 'korta', urruti, zilbor.

Azpieuskalkiaren ezaugarriak (Sortaldekoa (G))

Aldaerak: hitz hasieran g- duten gua 'hoa', guai(n) 'orain', guartu 'ohartu' eta guatze 'ohatze' aldaera nafarrak. Beste aldaera batzuk: altzur / ailtzur 'aitzur', apez 'apaiz', atzendu 'ahaztu', beldur (vs bildur), biño / miño 'baina / baino', bulkatu 'bultzatu', eke 'ke', elkar (vs alkar), esene 'esne', gutti (vs gutxi), guzi (eta guzti), iguzki tankerakoak 'eguzki', iñurri (vs txindurri, txingurri), matel 'masail', nigar (vs negar), obi 'ogi', ttiki (vs txiki), ukittu (vs ikutu). 

Lexikoa: aieka 'alderdi', alor (vs soro), arotz 'errementaria', arrunt eta hagitz 'oso', aski 'nahikoa', atorra 'alkandora', azienda 'etxeko abereak', azkar 'indartsua', banabar 'indaba', barne 'barru', deus 'ezer', ebatsi 'ostu', esperatu 'itxaron', euntze / pentze 'belardia', ezkila 'kanpaia', gauenara 'saguzaharra', goitti eta beitti 'gora / behera', heldu da 'dator' adierarekin, hiruetanogei eta lauetanogei 'hirurogei / laurogei', iratze (vs garo), jainkoanpaxa 'ortzadarra', karrika 'kalea', kisu 'karea', kontentu 'pozik', kukuso 'arkakuso', lastaila 'urria', listu 'tua', (g)oatze 'ohea', oihan 'basoa', ongi eta hobeki (vs ondo / hobeto), paratu eta jarri 'jarri', pizar 'apur', solastu / jolastu / mintzatu 'hitz egin', tenore 'garaia', zakar 'itsusia', zoritu 'heldu', zurgin 'arotza'.

Hizkeraren ezaugarriak (Bidasoakoa)

Erdialdeko euskalkiarekin lotzen duen lexikoa: atze eta aurre (vs aitzin eta gibel), attona eta amona (ez aitatxi / amatxi), bukatu eta attu (vs akitu), Erromako zubi (vs ortzadar), eskumuinak (> eskumiñak) 'goraintziak', esnatu 'iratzarri', guraize (vs aiztur), isats 'buztana', jarri eta jartu (vs paratu), korrika 'lasterka', mami (vs gaztanbera edo kallatua), mingain 'mihia', neskame (ez neskato), ondo (vs ongi), triku 'sagarroia', txukun 'aratza'... Ekialderagoko hizkerekin lotzen duen lexikoa: afera, aieka 'alderdia', aizegua, altxatu 'gorde, bere lekuan jarri' adierarekin, andana 'mordoa', arrastelu 'eskuarea', ayo, ebatzi, hurbil 'gertu', illufa, iratze (ez irastor/garoa), isi, kirkilla, kukuso 'arkakusoa', patar, pizar 'apurra', txurmiyo eta ixuña,  tefla, tenore 'sasoia'... Zenbaitetan ekialdeko eta erdialdeko aldaerak, biak erabiltzen dira: ahantzi eta ahaztu, aski eta nahiko, attatto eta amatxo, barren eta barru, behetti/gotti eta behera/gora, eskuiñ eta eskubi, deus eta ezer, kisu eta kare, idor eta lehor... Ipar Euskal Herriaren eragina erakusten duen lexikoa (batez ere Hondarribian): atzaman 'harrapatu', estomaka, bajera, blagan, maxina, xai, puñittu, maidiya eta paidiya, arraba, arruta, kapen, karranpa, kuxot, luserna, marama, txarranpiya, txikana, ataule, kaxota, kukulutxa...

Erdialdeko euskalkiarekin lotzen duten aldaerak: apaiz (ez apez), beste (ez bertze), bizki 'biki', esan (ez erran), eskubi (ez eskuin), gazta (ez gasna), gutxi (ez guti edo gutti), hamaika (ez hameka), igo/iyo (ez igan), osin 'asun', txingurri 'inurri' ... Ekialderagoko hizkerekin lotzen duten aldaerak: aipatu (ez aitatu), biño(n) / miño(n) 'baina',borroka (ez burruka), daldariko, dire, elkar (ez alkar), fauxa, iguzki 'eguzki', kider 'kirten', ordian...

Argitalpenak

Gehiago

Iruzkindu

Erantzuna emateko, sartu ahotsak.eus-eko komunitatera.

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza Bizkaiko aldundia